Dạo này khách du lịch ghé vào hàng tôi không chỉ để ăn, mà còn để xem người làng đồ xôi. Tôi tên Nhung, nhà bán xôi ở đây mấy năm nay, khách hỏi gì tôi kể nấy. Cứ thế, sáng nào cũng dậy từ 2-3 giờ để kịp mẻ xôi nóng cho khách, lâu dần thành quen, thành yêu nghề lúc nào không hay. Mỗi lần đi qua các ngõ trong làng, ngửi mùi nếp mới là tôi lại thấy nhớ những ngày đầu chập chững học nghề.
Nếu bạn vào Sài Gòn, bạn sẽ thấy cơm tấm hiện diện ở mọi ngóc ngách như một phần của bản sắc, nhưng xôi trong đó thường được nấu nhanh, đôi khi ngọt lịm vị nước cốt dừa như một thức quà ăn chơi. Còn ở Hà Nội, đặc biệt là mảnh đất ven sông Hồng này, xôi Phú Thượng lại là một câu chuyện hoàn toàn khác – nó là một di sản tinh túy, cầu kỳ đến mức người ta sẵn sàng dành ra 24 tiếng đồng hồ chỉ để chuẩn bị cho một mẻ hàng. Đi du lịch làng nghề Tây Hồ mà chưa một lần dậy sớm chạm tay vào những hạt nếp cái hoa vàng bóng bẩy, hay tự tay đảo tơi mẻ xôi vừa xuống lửa thì thực sự là một thiếu sót lớn trong hành trình khám phá hồn cốt Thăng Long.
Phú Thượng – Điểm đến không thể bỏ qua trong bản đồ du lịch làng nghề Tây Hồ
Tây Hồ vốn nổi tiếng với những cảnh sắc ven hồ thơ mộng, nhưng sâu bên trong những ngõ nhỏ của phường Phú Thượng (tên cũ là làng Gạ) là một nhịp sống bền bỉ của làng nghề truyền thống hàng trăm năm tuổi. Khác với sự ồn ào của phố thị, Phú Thượng mang trong mình mùi hương nồng nàn của nếp mới tỏa ra từ hàng trăm nóc nhà mỗi khi đêm về.
Hiện nay, làng nghề có khoảng 600 hộ gia đình vẫn đang đỏ lửa mỗi ngày. Du khách khi tham quan làng xôi Phú Thượng sẽ không khỏi ngạc nhiên bởi sự chuyên nghiệp và tỉ mỉ của những nghệ nhân nơi đây. Đây không chỉ là một chuyến đi ngắm cảnh, mà là một hành trình đi vào "kho vàng tài nguyên" du lịch văn hóa, nơi mỗi hạt xôi đều mang theo câu chuyện về vùng đất phù sa màu mỡ ven sông Nhị Hà.
Với việc được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào đầu năm 2024, Phú Thượng đã trở thành địa chỉ quen thuộc của nhiều đoàn khách quốc tế và các bạn học sinh đến trải nghiệm nghề. Một tour một ngày cùng di sản Phú Thượng sẽ đưa bạn đi từ những ngõ xóm phẳng lì, sạch sẽ đến những căn bếp hiện đại nhưng vẫn giữ được bí quyết "đồ xôi hai lửa" cha truyền con nối.
Trải nghiệm nấu xôi Phú Thượng cùng nghệ nhân – Nghệ thuật từ khâu chọn gạo
Điểm nhấn của tour du lịch này chính là cơ hội được tham gia tour trải nghiệm nấu xôi Phú Thượng cùng nghệ nhân. Bạn sẽ thấy rằng, để có một đĩa xôi đạt chuẩn 4 sao OCOP như xôi xéo, xôi ngũ sắc hay xôi chè Phú Thượng, mọi công đoạn đều phải thực hiện bằng cả sự kiên nhẫn.
Nghệ nhân trong làng, như bà Nguyễn Thị Tuyến hay bà Nguyễn Thị Thảo, luôn bắt đầu bài học bằng cách dạy khách cách chọn gạo. Linh hồn của món xôi này chính là nếp cái hoa vàng. Giống nếp này hạt phải tròn, mẩy, màu trắng đục đặc trưng. Khi bạn cầm nắm gạo trên tay, mùi thơm dịu nhẹ tỏa ra chính là dấu hiệu đầu tiên của một mẻ xôi ngon. Bạn có thể tìm hiểu thêm về lịch sử làng nghề xôi phú thượng để thấy hết cái gốc rễ sâu bền của nghề nấu xôi gắn với nền văn minh lúa nước ven sông Hồng này.
Kỹ thuật "đồ xôi hai lửa" – Bí mật làm nên thương hiệu
Trong các buổi trải nghiệm, du khách sẽ được thực hành kỹ thuật quan trọng nhất: đồ xôi hai lửa. Đây chính là bí quyết giúp hạt xôi Phú Thượng dẻo ngon ngay cả khi đã để nguội, điều mà ít loại xôi ở nơi khác làm được.
Bước 1: Ngâm gạo đúng cách. Gạo phải được vo nhẹ tay và ngâm chừng 3 tiếng, sau đó đãi sạch bụi bẩn. Quy trình này lặp lại nhiều lần cho đến khi nước trong vắt, đảm bảo hạt nếp thấm đủ nước để nở đều. Tổng thời gian ngâm có thể lên đến 15-20 tiếng tùy loại.
Bước 2: Đồ lần một. Gạo được cho vào chõ gỗ để giữ nhiệt và hương thơm. Nghệ nhân sẽ dạy bạn cách căn chỉnh lửa sao cho hơi nước chín đều tinh bột mà không làm nát hạt nếp.
Bước 3: Vẩy nước và nghỉ. Xôi sau khi đồ lần một sẽ được trút ra rổ lớn, dùng đũa đảo tơi để thoát hơi, sau đó vẩy thêm một chút nước lã rồi để nghỉ vài tiếng.
Bước 4: Đồ lần hai. Thường được thực hiện vào khoảng 3 giờ sáng. Đây là lúc hạt xôi được định hình lần cuối, trở nên căng mẩy, bóng mịn và trong veo.
Theo các nghệ nhân như bà Tuyến, người Phú Thượng tuyệt đối không dùng phụ gia hay phẩm màu hóa học. Mọi màu sắc của xôi đều lấy từ tự nhiên: màu xanh từ lá dứa, màu tím từ lá cẩm, màu đỏ óng ả từ gấc. Đây là minh chứng cho sự tinh tế và an toàn thực phẩm mà làng nghề luôn đặt lên hàng đầu.
Đa dạng sắc màu trong ẩm thực làng Gạ
Tham gia tour trải nghiệm nấu xôi Phú Thượng cùng nghệ nhân, bạn không chỉ học cách nấu xôi trắng đơn thuần. Làng nghề còn nổi tiếng với danh sách các món xôi tiêu biểu thường xuất hiện trong các mâm cỗ trang trọng của người Hà Nội,:
- Xôi xéo: Với lớp đậu xanh nghiền mịn màng như lụa, rắc thêm hành phi vàng rộm và rưới mỡ gà thơm ngậy.
- Xôi gấc: Màu đỏ tươi tượng trưng cho sự may mắn, thường được dùng trong lễ Tết, cưới hỏi.
- Xôi ngũ sắc: Một bản giao hưởng về màu sắc từ các loại lá cây rừng, tượng trưng cho ngũ hành, thể hiện sự đủ đầy.
- Xôi vò: Những hạt nếp được bao phủ bởi một lớp đậu xanh giã nhuyễn, tơi xốp nhưng khi ăn lại dẻo quánh.
Nhịp sống tảo tần và giá trị văn hóa tinh thần
Đi du lịch làng nghề Tây Hồ, bạn sẽ được tận mắt chứng kiến nhịp sống "gà chưa thức, người đã dậy" của dân làng Phú Thượng. Khoảng 2-3 giờ sáng, mùi nếp mới đồ lừng lên trong từng ngõ nhỏ. Những thúng xôi được lót vải dày giữ nhiệt, theo chân các bà, các chị tỏa đi khắp các nẻo đường Thủ đô, từ vỉa hè dân dã đến những mâm cỗ cung đình hay thậm chí là phục vụ các sự kiện quốc tế lớn như Hội nghị Thượng đỉnh Mỹ-Triều.
Đối với người dân Phú Thượng, việc nấu xôi không chỉ là sinh kế mà còn là sự gìn giữ lửa nghề gia truyền qua 3-4 thế hệ. Hình ảnh những đĩa xôi rực rỡ sắc màu được trình diễn tại Lễ hội Xôi (mùng 8 tháng Giêng hằng năm) là dịp để người dân quy tụ và tôn vinh công ơn của Thành hoàng làng.
Lưu ý cho khách tham quan làng xôi Phú Thượng
Nếu bạn muốn có một chuyến du lịch làng nghề Tây Hồ trọn vẹn, hãy lưu ý một vài điểm sau:
1. Thời gian: Thời điểm làng nghề hoạt động nhộn nhịp nhất là từ chiều tối (chuẩn bị gạo, đỗ) và từ 2 giờ đến 5 giờ sáng (đồ lần hai và xuất hàng).
2. Cách tham gia: Bạn nên liên hệ trước thông qua Hội Làng nghề truyền thống xôi Phú Thượng để được sắp xếp tham quan và học nấu xôi trực tiếp tại các gia đình nghệ nhân.
3. Quà mang về: Đừng quên mua những gói xôi nóng hổi được gói trong lá sen hay lá dong. Xôi Phú Thượng có thể bảo quản trong ngăn mát tủ lạnh và khi muốn ăn lại chỉ cần hấp lại 5-10 phút là sẽ dẻo ngon như mới.
Du lịch làng nghề Tây Hồ nói chung và Phú Thượng nói riêng không chỉ là một xu hướng du lịch xanh, du lịch bền vững mà còn là cách để chúng ta kết nối với quá khứ và trân trọng những giá trị lao động thủ công tinh xảo.
Mời bạn ghé thăm Phú Thượng để cùng chúng tôi đỏ lửa, đồ xôi và mang về một phần tinh hoa ẩm thực Hà Thành!